ज्योतिषाची मूळ संकल्पना

ज्योतिष शास्त्र हे आकाशातील काही खगोलीय घटक आणि बिंदूंचे पृथ्वीच्या संदर्भातील स्थान आणि या स्थानांचा पृथ्वीवर घडणाऱ्या घटनांशी असलेला परस्परसंबंध यांच्या अभ्यासाशी संबंधित आहे. असा संबंध अस्तित्वात आहे याबद्दल शंकाच नाही. आधुनिक वैज्ञानिक प्रयोग आणि निरीक्षणे हे सहज सिद्ध करू शकतात आणि प्राचीन शास्त्रज्ञांच्या निष्कर्षांना पुष्टी देऊ शकतात. याचा अर्थ असा मुळीच नाही की ग्रह आणि तारे स्वतःच अशा घटना घडवून आणतात. फक्त एवढे समजणे पुरेसे आहे की पृथ्वीच्या संदर्भात तारे किंवा ग्रहांची काही विशिष्ट स्थिती किंवा रचना प्रत्यक्षात पृथ्वीवर घडणाऱ्या विशिष्ट प्रकारच्या घटनांशी जुळते.

आवश्यक निरीक्षणे करण्यासाठी आणि या निरीक्षणांचा पृथ्वीवर घडणाऱ्या भौतिक व मानसिक घटनांशी परस्परसंबंध जोडण्यासाठी, हिंदू ज्योतिषींनी एक तर्कशुद्ध पद्धत विकसित केली जी पाच मुख्य घटकांवर आधारित आहे: 1. राशीचक्र - स्थिर पार्श्वभूमी ज्याच्या संदर्भाने सर्व खगोलीय घटकांचा विचार केला जातो. ही पार्श्वभूमी बारा समान भागांमध्ये विभागलेली आहे. (आकृती 1 पहा). 2. नक्षत्रे - स्थिर ताऱ्यांद्वारे चिन्हांकित केलेली, स्थिर पार्श्वभूमी किंवा राशीचक्राची लहान भागांमध्ये केलेली उपविभागणी. (आकृती 2 पहा.) 3. सूर्यमाला - सूर्य, चंद्र आणि ग्रह जे पृथ्वीप्रमाणेच आपल्या सूर्यमालेचा भाग आहेत. स्थिर पार्श्वभूमीच्या कक्षेत आणि पृथ्वीच्या संदर्भात या घटकांची एका बिंदूवरून दुसऱ्या बिंदूकडे होणारी हालचाल. 4. भाव (घरे) - पृथ्वी स्वतःच्या अक्षाभोवती फिरत असताना, पृथ्वीच्या पृष्ठभागावरील कोणत्याही विशिष्ट बिंदूवरून लंबरूपाने विस्तारलेली आणि प्रत्येक चोवीस तासांत या बिंदूने कापलेली काल्पनिक अंतराळ विभागणी. 5. वेळ - कोणताही विशिष्ट क्षण ज्या क्षणी एखादी घटना घडते.

राशीचक्र

ही स्थाने आणि रचना अचूकपणे ठरवण्यासाठी, ज्योतिषी राशीचक्र (झोडिॲक) नावाच्या स्थिर पार्श्वभूमीचा किंवा संदर्भ पातळीचा वापर करतात. राशीचक्राचे वर्तुळ हे क्रांतिवृत्ताच्या (Ecliptic) पातळीवरच असते, जो सूर्याभोवती पृथ्वी आणि ग्रहांच्या फिरण्याचा अंदाजे मार्ग आहे. त्यामुळे, राशीचक्र म्हणजे अंतराळात अमर्यादपणे विस्तारलेले क्रांतिवृत्तच आहे.

राशीचक्राच्या या बारा समान भागांना राशी म्हणतात आणि त्यांची नावे व क्रमांक पुढीलप्रमाणे आहेत:

1. Aries 2. Taurus 3. Gemini 4. Cancer 5. Leo 6. Virgo 7. Libra 8. Scorpio 9. Sagittarius 10. Capricorn 11. Aquarius 12. Pisces

वैदिक संज्ञा :

1. Mesha 2. Vrishabha 3. Mithuna 4. Karka 5. Sinha 6. Kanya 7. Tula 8. Vrischika 9. Dhanu 10. Makara 11. Kumbha 12. Mina

नक्षत्रे (ASTERISMS किंवा NAKSHATRA)

प्राचीन खगोलशास्त्रज्ञांच्या असे लक्षात आले की राशीचक्राने आखून दिलेल्या 30 अंशांच्या पट्ट्यात अनेक बदल घडतात. त्यामुळे राशीचक्राच्या बारा भागांपैकी किंवा राशींपैकी प्रत्येकाची उपविभागणी करणे आवश्यक वाटले. विषुववृत्तावर पृथ्वीभोवती असणाऱ्या स्थिर ताऱ्यांच्या पट्ट्याचा संदर्भ म्हणून वापर करून, त्यांनी राशीचक्राच्या पार्श्वभूमीचे 27 भागांमध्ये विभाजन केले, ज्यातील प्रत्येक भागाची सीमा राशीचक्राच्या पट्ट्याजवळ असलेल्या एका विशिष्ट स्थिर ताऱ्याने चिन्हांकित केलेली आहे. हे भाग नक्षत्रे म्हणून ओळखले जातात.

त्यांची सुरुवात मेष राशीतील (Aries) त्याच बिंदूपासून होते जिथून राशीचक्राची सुरुवात होते, आणि प्रत्येक नक्षत्र 13 अंश-20 मिनिटांच्या अंतरावर पसरलेले असल्यामुळे, 360 अंशांच्या पूर्ण वर्तुळात अशी सत्तावीस नक्षत्रे येतात.

PLANETS

राशीचक्र आणि नक्षत्रे मिळून ती स्थिर पार्श्वभूमी तयार होते ज्याच्या संदर्भाने ज्योतिषामध्ये वापरले जाणारे सर्व बदलणारे किंवा फिरणारे बिंदू पाहिले जातात. एक प्रकारचा पडदा, ज्याच्या समोर आपल्या सूर्यमालेचा खेळ चालतो.