वैदिक ज्योतिष मध्ये प्रथम स्थान किंवा लग्न

पूर्वेला उदय होताना पहिल्या स्थानात असणारी रास म्हणजेच लग्न होय. कुंडलीतील स्थाने कधीही आपली जागा बदलत नाहीत, ती स्थिर असतात. पूर्वेकडील कोनाच्या बरोबर खाली, पहिल्या स्थानात असणारी रास ही लग्न किंवा प्रथम स्थान असते.

पृथ्वीवरील कोणत्याही ठिकाणी, जन्माच्या अक्षवृत्तावर, जेव्हा एखादी विशिष्ट रास उदित होऊन पहिल्या स्थानात येते, तेव्हा ती त्या विशिष्ट ठिकाणी आणि वेळी जन्मलेल्या व्यक्तीसाठी लग्न ठरते.

ऋषी पराशर यांच्या मते, लग्न म्हणजे कालपुरुष आहे. कालपुरुष हा विश्वाचा विराट पुरुष आहे, ज्याचे डोक्यापासून पायापर्यंतचे बाह्य अवयव संबंधित 12 लग्नांवर नियंत्रण ठेवतात. प्रत्येक अवयव एका लग्नाशी जोडलेला असतो, आणि ही 12 लग्ने या कालपुरुषाचे संपूर्ण शरीर व्यापतात.

महर्षी पराशरांनी लग्नाला आणि लग्नेशास अत्यंत महत्त्व दिले आहे. जर लग्न हा आत्मा असेल, तर लग्नेश हा स्वामी ग्रह आहे—म्हणजेच त्या विशिष्ट लग्नात जन्मलेल्या व्यक्तीचे व्यक्तिमत्त्व आणि स्वभाव ठरवणारा राजा आहे.

प्रत्येक राशीला 30 अंशांची जागा दिलेली असते. पृथ्वी स्वतःच्या अक्षाभोवती फिरत असल्याने, क्षितिजावरून एक अंश जाण्यासाठी सुमारे चार मिनिटे लागतात. एका भागात 30 अंश असल्याने, सूर्य ज्या दिशेने उगवतो तिथून पहिल्या स्थानातून जाण्यासाठी प्रत्येक राशीला सुमारे 120 मिनिटे किंवा दोन तास लागतात.

वैदिक ज्योतिष मध्ये लग्न काढणे ही सर्वात महत्त्वाची गणना आहे. प्रत्येक रास लागोपाठ सुमारे दोन तास पहिल्या स्थानात क्षितिजावर राहत असल्याने, व्यक्तीच्या जन्माची अचूक माहिती असणे अत्यंत गरजेचे ठरते.

लग्न हे केवळ उदित राशीने व्यापलेले पहिले स्थान नसून, अधिक सखोल स्तरावर लग्न हा तो बिंदू किंवा क्षण असतो जेव्हा एखादा आत्मा भौतिक जगात जन्म घेण्यासाठी तयार होतो आणि त्याच्या कर्म व पूर्वजन्माच्या चक्रानुसार विशिष्ट योनी किंवा गर्भाची निवड करतो.

ही ती वेळ असते जेव्हा भौतिक शरीराशी संपर्क साधून आत्मा पृथ्वीवर पदार्पण करतो. जेव्हा आत्मा पूर्वेला, उगवत्या सूर्याखाली भौतिक जगात प्रवेश करतो, तेव्हा तो आपल्या उर्वरित कर्मांचा साठा संपवण्यासाठी येतो.

लग्न किंवा उदित रास हा जन्मपत्रिकेतील सर्वात महत्त्वाचा घटक आहे. हा जन्मपत्रिकेचा सुरुवातीचा बिंदू असून तो स्वतःचे प्रतिनिधित्व करतो. लग्नाचा स्वामी ग्रह म्हणजेच लग्नेश होय.

लग्न किंवा उदित राशीचा स्वामी एका ग्रहाच्या रूपात असतो. लग्नेशासोबतच पहिल्या स्थानात उपस्थित असलेले इतर ग्रहदेखील त्या जन्म घेतलेल्या आत्म्याच्या व्यक्तिमत्त्वावर प्रभाव टाकतात.

उदित रास आणि नक्षत्रामुळे लग्नेश निष्क्रीय किंवा शांत होत नाही. लग्नेश सक्रिय असतो, तो त्या राशीतून आणि नक्षत्रातून ऊर्जा शोषून घेतो आणि आपल्या नेतृत्वाखाली जन्मलेल्या व्यक्तीवर नियंत्रण ठेवतो.

लग्न म्हणजे पहिल्या स्थानातील रास होय. प्रत्येकाचे लग्न निश्चित करण्यासाठी जन्मस्थान आणि वेळ सर्वात महत्त्वाची असते. व्यक्तींचा जन्म एकाच दिवशी झाला असला, तरी वेगवेगळ्या रेखांशावर आणि वेगवेगळ्या रास व नक्षत्रांमध्ये झाल्यामुळे त्यांच्यावर अगदी वेगळा प्रभाव पडतो.

प्रत्येक राशीला क्षितिजावरून जाण्यासाठी सुमारे 120 मिनिटे लागतात, त्यामुळे निश्चित केलेला विशिष्ट बिंदू हा त्या दिवशी, तारखेला, वेळ आणि रेखांशावर जन्मलेल्या व्यक्तीचे लग्न ठरवतो.

ग्रहांची स्थिती, लग्नेश आणि नक्षत्रे यांच्यामुळे व्यक्तीचे व्यक्तिमत्त्व, स्वभाव आणि वर्तणुकीची योग्य आणि सखोल माहिती मिळते.

चंद्राच्या स्थितीवरून ठरवलेले लग्न व्यक्तीच्या मानसिक प्रवृत्ती आणि कल स्पष्ट करते. चंद्राच्या चढ-उताराप्रमाणेच (कलेप्रमाणेच) व्यक्तीच्या मानसिक भावना आणि विचार बदलत राहतात.

"केवळ बाह्य रूपावरून माणसाची परीक्षा करू नये" हेच चंद्रावरून पाहिले जाणारे लग्न दर्शवते. कारण व्यक्तीचे बाह्य रूप तिच्या खऱ्या स्वभावापेक्षा वेगळे असू शकते. खरा स्वभाव ओळखण्यासाठी प्रत्यक्ष लग्न (उदय लग्न) विचारात घेतले जाते.

पत्रिका जुळवणीसाठी जन्माच्या वेळच्या चंद्राच्या स्थितीवर आधारित दुसरे लग्न (चंद्र लग्न) विचारात घेतले जाते, परंतु अचूकतेसाठी मूळ लग्न किंवा उदय लग्न पाहणे सर्वात योग्य ठरते.