उपरत्न: सर्व नऊ ग्रहांसाठी पर्यायी रत्ने

उपरत्न याचा नेमका अर्थ काय आहे

उपरत्न म्हणजे दुय्यम खडा. संस्कृतमध्ये 'रत्न' म्हणजे मौल्यवान खडा आणि 'उप' हा प्रत्यय मुख्य गोष्टीच्या सोबतीला असलेल्या किंवा त्याला आधार देणाऱ्या रूपाला दर्शवतो. वैदिक ज्योतिषशास्त्रात प्रत्येक ग्रहासाठी एक मुख्य रत्न असते. तसेच प्रत्येकासाठी काही मान्यताप्राप्त पर्याय असतात, जे तीच ग्रहाची ऊर्जा काहीशा सौम्य स्वरूपात देतात.

म्हणून शनीचा मुख्य खडा नीलम (Blue Sapphire) आहे. त्याच्या उपरत्नांमध्ये अ‍ॅमेथिस्ट (Amethyst / जांभुळखाडा) समाविष्ट आहे. शुक्र हिऱ्याचा स्वामी आहे, आणि ओपल (Opal) हा त्याचा पर्याय मानला जातो. यामागील तत्त्व सोपे आहे. खड्याचा रंग आणि त्याचे खनिज घराणे हे ठरवते की तो कोणत्या ग्रहाची ऊर्जा वाहून नेईल, आणि एकाच रंग व प्रकाशाच्या घराण्यात एकापेक्षा जास्त खनिजे असू शकतात.

प्राचीन ग्रंथ या खड्यांना स्वतःच्या अधिकारात वैध उपाय मानतात. भारतातील वैदिक ज्योतिषी शतकानुशतके उपरत्ने सुचवत आले आहेत, प्रामुख्याने अशा लोकांसाठी ज्यांना निर्दोष Pukhraj परवडत नव्हता किंवा ज्यांना पैसे गुंतवण्यापूर्वी ग्रहाचा प्रभाव तपासून पहायचा होता.

पर्यायी खडे अजूनही वापरात का आहेत

खर्च हे यामागचे उघड कारण आहे. तीन कॅरेटचा प्रमाणित अनहीटेड नीलम लाखांच्या घरात जाऊ शकतो. तेवढ्याच आकाराचा अ‍ॅमेथिस्ट काही हजार रुपयांत मिळतो. बहुतेक कुटुंबांसाठी, हा फरकच ठरवतो की तो उपाय करणे शक्य होणार आहे की नाही.

उपलब्धता देखील महत्त्वाची आहे. नैसर्गिक प्रक्रिया न केलेला मोती मिळणे आता कठीण झाले आहे. घालण्याजोग्या आकाराचे चांगले नैसर्गिक लसण्या (Cat's Eye) दुर्मिळ आहेत. पर्यायी खडे ही उणीव भरून काढतात.

त्यानंतर सुरक्षेचा प्रश्न येतो. नीलम आणि गोमेद वेगाने आणि तीव्रतेने परिणाम करतात. ज्योतिषी सहसा ग्राहकाला मुख्य रत्न देण्यापूर्वी काही महिने अ‍ॅमेथिस्ट किंवा ऑरेंज झिरकॉन घालायला देतात. सौम्य पर्यायाने काही त्रास झाला, तर कमी खर्चातच तुम्हाला अंदाज येतो. जर तुमचे वय जास्त असेल, आजारातून सावरत असाल, किंवा आधीच अस्थिर काळातून जात असाल, तर हाच नियम लागू होतो, कारण अशा वेळी सौम्य खडा निवडणेच योग्य ठरते.

तसेच चाचणीसाठीही हे फायदेशीर आहे. पर्यायी खडा तीन महिने वापरा आणि तुमच्या कामात, तब्येतीत, झोपेत व स्वभावात काय बदल होतात याची नोंद ठेवा. त्याचा फायदा होत असेल, तर तुम्ही नंतर मुख्य रत्नाकडे वळू शकता. फायदा झाला नाही, तर काही लाखांऐवजी तुमचे फक्त काही हजार रुपयेच खर्च झालेले असतात.

उपरत्ने प्रभावाच्या बाबतीत कशी वेगळी असतात

पर्यायी खडा मुख्य रत्नापेक्षा अधिक हळू आणि अधिक सौम्यपणे काम करतो. हाच यामधील मुख्य फरक आहे.

खड्यामध्ये ग्रहांची ऊर्जा किती दाट आहे या दृष्टिकोनातून याचा विचार करा. ब्ल्यू सफायर (नीलम) हा कोरंडम प्रकारचा दगड आहे, ज्याची मोह्स स्केलवर काठिण्य पातळी 9 असते, ज्याची रचना अतिशय घट्ट आणि अपवर्तनांक (रिफ्रॅक्टिव्ह इंडेक्स) जास्त असतो. ॲमेथिस्ट (जांभळा क्वार्ट्झ) हा क्वार्ट्झ आहे, ज्याची काठिण्य पातळी 7 आहे, जो मऊ आणि अधिक मोकळा असतो. दोन्हीमध्ये शनीची वैशिष्ट्ये असतात, नीलममध्ये पूर्ण क्षमतेने तर ॲमेथिस्टमध्ये त्याच्या काही प्रमाणात.

प्रत्यक्षात तुमच्यासाठी याचा काय अर्थ होतो:

• परिणाम मिळण्यास जास्त वेळ लागतो. मुख्य खड्याचा प्रभाव तीन ते तीस दिवसांत दिसू शकतो, तर उपरत्नाचा प्रभाव जाणवण्यासाठी तीन ते सहा महिन्यांचा कालावधी लागू शकतो.
• प्रभाव अधिक स्थिर असतो. नीलम आणि गोमेदमुळे पहिल्या आठवड्यात जे अचानक तीव्र चढ-उतार किंवा त्रास जाणवल्याचे काही लोक सांगतात, तसा अनुभव उपरत्नांच्या बाबतीत फार कमी लोकांना येतो.
• समान परिणाम मिळवण्यासाठी तुम्हाला जास्त वजनाचा खडा वापरावा लागतो.
• खडा लवकर बदलावा लागतो. मऊ खड्यांवर चरे पडतात, ओरखडे येतात आणि त्यांची चमक कमी होते, आणि खराब झालेला खडा वापरणे योग्य मानले जात नाही.

उपरत्नांच्या वजनाचा नियम

पहिले तुमच्या शरीराचे वजन आणि त्या खड्याची प्रमाणित मर्यादा लक्षात घेऊन मुख्य खड्याचे वजन ठरवा. आमची रत्ती वजन मार्गदर्शिका या संपूर्ण गणिताची माहिती देते.

त्यानंतर त्याचे वजन वाढवा. बहुतांश उपरत्ने ही मुख्य खड्याच्या वजनापेक्षा साधारण दीड ते दोन पट जास्त वजनाची घातली जातात.

हिरा हा याला अपवाद आहे, कारण त्याचे मूळ वजन खूपच कमी असते. पत्रिकेनुसार सांगितलेला हिरा अर्धा रत्ती ते दीड रत्ती दरम्यान असतो, आणि त्याचे वजन दुप्पट केले तरी तो प्रभाव पाडण्यासाठी खूपच लहान राहतो. त्यामुळे शुक्राची उपरत्ने, म्हणजेच व्हाईट सफायर, व्हाईट झिर्कॉन आणि ओपल, ही सामान्य रत्नांच्या वजनानुसार 5 ते 8 रत्ती एवढी घातली जातात.

वजन दुप्पट असले तरीही उपरत्नाची किंमत मुख्य खड्यापेक्षा बरीच कमी असते, कारण चांगल्या कोरंडमच्या तुलनेत सेमी-प्रेशियस दगडांची प्रति कॅरेट किंमत खूपच कमी असते.

एक काळजी घ्या. अंगठीसाठी साधारण 20 रत्तीपेक्षा जास्त वजनाचा खडा निवडू नका. खडा खूप जड आणि अस्वस्थ करणारा होतो आणि लोक तो घालणे बंद करतात. जर तुम्हाला तेवढ्या वजनाची गरज असेल, तर तो पेंडंट (लॉकेट) म्हणून वापरा.

नऊ ग्रहांसाठी उपरत्नांचा संपूर्ण तक्ता

धातू, बोट आणि वार हे मुख्य खड्यासारखेच राहतात. जर तुमच्या पत्रिकेत गुरुवारी सकाळी तर्जनीमध्ये सोन्यात पुखराज घालण्यास सांगितले असेल, तर यलो टोपाझ (उपरत्न) सुद्धा गुरुवारी सकाळी तर्जनीमध्ये सोन्यातच घातला जाईल. पर्यायामुळे फक्त खडा बदलतो, बाकी काहीही नाही. आमच्या खडे कसे परिधान करावे या मार्गदर्शिकेमध्ये धातू, बोटे, वार आणि वेळा या सर्वांचा संपूर्ण तक्ता दिला आहे.

आम्ही सविस्तर माहिती दिलेली तीन प्रमुख उपरत्ने

शनीसाठी ॲमेथिस्ट (जांबुवंत / कटैल)

ॲमेथिस्ट हा जांभळा क्वार्ट्झ असून भारतीय परंपरेत सर्वाधिक वापरले जाणारे उपरत्न आहे. शनी हा शिस्त, विलंब, मेहनत आणि तुमच्या स्वतःच्या कर्मांच्या दीर्घकालीन फळांचा कारक आहे. नीलम हे सर्व प्रभाव अतिशय वेगाने आणि तीव्रतेने देतो. ॲमेथिस्ट तुम्हाला याच दिशेने हळूहळू आणि संथ गतीने पुढे नेतो.

हा चांदी, स्टील किंवा पंचधातूमध्ये मधल्या बोटात, शनिवारी संध्याकाळी सूर्यास्ताच्या साधारण दोन तास आधी घालावा; नीलम घालण्याची वेळही हीच असते. बऱ्याच लोकांना यामुळे शांत वाटते, म्हणूनच नीलम घालण्यापूर्वी ज्योतिषी चाचणी म्हणून याचा वापर करण्याचा सल्ला देतात.

कोणासाठी योग्य: ज्यांना साडेसाती सुरू आहे आणि नीलम घालण्याची भीती वाटते, ज्यांच्या पत्रिकेत शनी योगकारक आहे (वृषभ आणि तूळ लग्न), आणि ज्यांनी नीलम वापरून पाहिला पण तो खूप तीव्र वाटला, अशा सर्वांसाठी हे उत्तम आहे.

भारतात नीलम खड्याबद्दल बोलले जाते त्याला एक कारण आहे. सर्व नऊ खड्यांमध्ये तो सर्वात वेगाने परिणाम करतो आणि तुम्ही तयार होण्याची वाट पाहत नाही. ॲमेथिस्ट किंवा ब्ल्यू टोपाझने सुरुवात केल्याने शनीचा प्रभाव तुमच्या पत्रिकेला कसा मानवतो हे शांतपणे आणि कोणताही मोठा धोका न पत्करता पाहता येते. जर शनी तुम्हाला अनुकूल असेल, तर ॲमेथिस्ट ते लगेच दाखवून देईल.

शुक्रासाठी ओपल

ओपल हा हिऱ्यासाठी पर्याय आहे आणि तो शुक्राचे सुखसोयी, नातेसंबंध, कला आणि ऐहिक सुखांचे गुणधर्म घेऊन येतो. वैदिक पद्धतीनुसार आवश्यक असलेल्या वजनाचा हिरा खरेदी करणे बहुतेक ग्राहकांच्या आवाक्याबाहेर असते, त्यामुळे इथे ओपल अतिशय प्रभावी उपाय ठरतो.

हा चांदी किंवा प्लॅटिनममध्ये, मधल्या किंवा करंगळीच्या बोटात, शुक्रवारी सकाळी घालावा. फायर ओपल आणि व्हाईट ओपल हे दोन्ही वापरले जातात. बाजारात मिळणारे जास्त प्रक्रिया केलेले किंवा शुगर-ट्रीटेड खडे घेणे टाळा.

ओपलमध्ये एक उणीव आहे. त्याच्या रचनेत पाणी असते, त्यामुळे तो सुकला किंवा त्याला जोराचा धक्का बसला तर त्याला तडे जातात. कष्टाचे किंवा जड शारीरिक काम करण्यापूर्वी तो काढून ठेवा. दर काही वर्षांनी तो बदलावा लागेल हे गृहीत धरा.

सूर्यासाठी लाल गार्नेट (तामडा)

जेव्हा सूर्याला बळ देण्याची गरज असते आणि माणिक बजेटबाहेर असतो, तेव्हा लाल गार्नेट हा मानक पर्याय मानला जातो. तो सूर्याचा अधिकार, ऊर्जा आणि प्रतिष्ठा हे गुण सौम्य स्वरूपात प्रदान करतो.

हा सोन्यात बसवून अनामिकेत (करंगळीशेजारील बोट) घालावा आणि रविवारी सकाळी, सूर्योदयानंतर एक ते दोन तासांच्या आत परिधान करावा. गार्नेट हा ओपल किंवा फिरोजापेक्षा अधिक कठीण असतो, मोह्स स्केलवर त्याची पातळी साधारण 7 ते 7.5 असते, त्यामुळे रोजच्या वापरासाठी तो चांगला टिकतो.

जर तुमच्या पत्रिकेला माणिकची गरज असेल पण चांगल्या प्रतीचा अस्सल माणिक तुमच्या खर्चाच्या पलीकडचा असेल, तर हा एक प्रामाणिक उपाय आहे. 3 रत्तीच्या ग्लास-फिल्ड (प्रक्रिया केलेल्या) माणिकपेक्षा 12 रत्तीचा स्वच्छ गार्नेट तुमच्यासाठी अधिक फायदेशीर ठरतो.

प्रादेशिक पद्धतींनुसार फरक

तुमचे ज्योतिषी कोणत्या परंपरेचे पालन करतात त्यानुसार दोन खड्यांचे वाटप वेगळे असू शकते. हे दोन्ही खडे वरील शास्त्रीय उपरत्न तक्त्यामध्ये येत नाहीत, त्यामुळे त्यांच्याकडे स्थानिक पद्धत म्हणून पाहिले जाते.

फिरोजा (Turquoise)

उत्तर भारतीय पद्धतीमध्ये अनेकदा फिरोजा हा गुरूचा खडा मानला जातो, जो गुरुवारी तर्जनीमध्ये सोन्यात घातला जातो. तो शास्त्रीय उपरत्नांच्या यादीत येत नाही, कारण गुरूसाठी यलो टोपाझ, सिट्रीन (सुनहला) आणि हेलिओडोर हे मान्यताप्राप्त पर्याय आहेत. पर्शियन आणि मध्यपूर्वेकडील परंपरेत फिरोजा शुक्राशी संबंधित मानला जातो, जो शुक्रवारी चांदीमध्ये घातला जातो.

या दोन्ही परंपरा जुन्या आहेत आणि दोन्हीचे समर्थक आहेत. खरेदी करण्यापूर्वी तुमचे ज्योतिषी कोणती पद्धत मानतात हे निश्चित करा, कारण त्यानुसार धातू, बोट आणि वार हे सर्व बदलते. तुम्हाला शास्त्रीय आधार असलेला गुरूचा उपाय हवा असेल, तर यलो टोपाझ किंवा सिट्रीन निवडा.

फिरोजा सच्छिद्र आणि मऊ असतो. तेल, परफ्यूम आणि साबणामुळे त्याची चमक फिकी पडते. तो फक्त कोरड्या कपड्याने स्वच्छ करा.

मंगळासाठी लाल गार्नेट

काही ज्योतिषी सूर्याप्रमाणेच मंगळासाठीही लाल गार्नेटचा वापर करतात. शास्त्रीय परंपरेनुसार मंगळासाठी कार्नेलियन (अकीक) आणि रेड जॅस्पर हे स्वतंत्र पर्याय दिलेले आहेत, आणि जर तुम्हाला मानक यादीनुसार चालायचे असेल तर ते अधिक सुरक्षित पर्याय आहेत. स्पेसारटाइट गार्नेट, जो नारिंगी प्रकारचा असतो, तो मुख्य तक्त्यात राहूसाठी येतो आणि त्याबद्दल कोणताही वाद नाही.

उपरत्नांनाही लागू असणारे गुणवत्तेचे नियम

उपरत्न निवडले म्हणजे गुणवत्तेशी तडजोड करायची असा होत नाही. हे नियम मुख्य खड्यांप्रमाणेच उपरत्नांनाही तंतोतंत लागू होतात.

नैसर्गिक उत्पत्ती. लॅबमध्ये बनवलेला ॲमेथिस्ट आणि काचेचा थर दिलेले ओपल बाजारात उघडपणे विकले जातात. खडा नैसर्गिक असल्याचा लेखी पुरावा मागा.

कोणतीही किंवा अगदी कमी प्रक्रिया केलेले. अनेक खड्यांमध्ये हीट ट्रीटमेंट (उष्णता प्रक्रिया) चालून जाते. पण रंगवणे (डायिंग), फ्रॅक्चर फिलिंग, रेडिएशन आणि प्लास्टिक स्टॅबिलायझेशन अजिबात चालत नाही. स्टॅबिलाइज्ड फिरोजा, जो बाजारात स्वस्त मिळतो, त्यावर रेझिनची प्रक्रिया केलेली असते.

प्रमाणपत्र (सर्टिफिकेशन). GIA, IGI, GJEPC किंवा नामांकित भारतीय प्रयोगशाळेकडून प्रमाणपत्र घ्या. अहवालात खड्याचा प्रकार, त्याचे वजन आणि त्यावर कोणती प्रक्रिया केली आहे का, याची स्पष्ट नोंद असावी.

कोणतेही उघड दोष नसावेत. वैदिक पद्धतीनुसार खड्यामध्ये तडे, काळे डाग, कडांवर पडलेली चीप आणि दुधाळ अस्पष्टता या सर्व गोष्टी रत्नाच्या प्रभावात अडथळा ठरतात. दोषयुक्त रत्न वापरणाऱ्याच्या आयुष्यातही ते दोष घेऊन येते असे मानले जाते.

ओपन सेटिंग (खुल्या रचनेची अंगठी). रत्नाची मागची बाजू तुमच्या त्वचेला स्पर्श करायला हवी. बंद पाठीची सेटिंग थेट स्पर्श रोखते, आणि पारंपरिक पद्धतीनुसार हा संपर्कच रत्नाच्या कार्याचा मुख्य पाया आहे.

नियमानुसार योग्य वजन. दुकानांमध्ये तुम्हाला 3 रत्तीचा देखणा जांभळा खडा (amethyst) देऊन तो शनिसाठी उपाय म्हणून विकला जातो. पण 3 रत्ती वजनाचा हा खडा फारसा काहीच प्रभाव पाडत नाही. नेहमी हिशोबाने ठरलेल्या वजनाचाच आग्रह धरा.

बजेटचा प्रामाणिकपणे विचार करा. दोन कॅरेटच्या चुकीच्या पद्धतीने कापलेल्या आणि रसायनांची जास्त प्रक्रिया केलेल्या मुख्य खड्यापेक्षा बारा रत्तीचा स्वच्छ, नैसर्गिक आणि चांगल्या पैलूंचा पर्यायी खडा तुमच्यासाठी अधिक प्रभावी ठरतो. प्रक्रिया (treatment) हाच मोठा प्रश्न आहे. फ्रॅक्चर-फिल्ड माणिक आणि डिफ्युजन-ट्रीटेड नीलमने भारतीय बाजारपेठ भरली आहे, आणि अशा भरलेल्या रत्नांची मूळ रचनाच बिघडलेली असते.

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)