नवरत्न: नऊ रत्ने आणि ती कोणी धारण करावीत

नवरत्न म्हणजे काय

नवरत्न म्हणजे नऊ रत्ने. नव म्हणजे नऊ, रत्न म्हणजे खडे/रत्न. हा संच वैदिक ज्योतिषातील सर्व नऊ ग्रहांचे प्रत्येकी एक रत्न एकत्र आणून एकाच दागिन्यात गुंफतो.

सूर्य, चंद्र, मंगळ, बुध, गुरू, शुक्र, शनी, राहू आणि केतू हे नऊ ग्रह आहेत. राहू आणि केतू हे चंद्राचे छेदनबिंदू (नोड्स) आहेत, जिथे चंद्राची कक्षा सूर्याच्या कक्षेला छेदते. वैदिक ज्योतिष या सर्वांना ग्रह मानते, म्हणजेच ते पकडून ठेवतात किंवा प्रभाव टाकतात, आणि प्रत्येकाचा तुमच्या जीवनातील एका भागावर स्वतःचा प्रभाव असतो.

नवरत्नाच्या दागिन्यात सर्व नऊ रत्ने एकत्र बसवली जातात, जेणेकरून तुमच्या पत्रिकेतील प्रत्येक ग्रहाला थोडाफार आधार मिळतो. यामागील तर्क व्याप्तीचा आहे. तुम्ही एकाच वेळी सर्व नऊ ग्रहांचा प्रभाव साधता.

नवरत्नाच्या दागिन्यांचा भारतासह संपूर्ण दक्षिण आणि आग्नेय आशियात मोठा इतिहास आहे. राजघराणी ते धारण करत असत. थाई आणि श्रीलंकन परंपरांमध्ये त्यांच्या स्वतःच्या आवृत्त्या आहेत. वैदिक ज्योतिष दागिन्यांमधील हा असा एक दागिना आहे जो सामान्य दागिन्यांमध्येही लोकप्रिय झाला, म्हणूनच अनेक दुकाने केवळ एक डिझाइन म्हणून त्याची विक्री करतात.

नऊ रत्ने आणि त्यांचे ग्रह

खऱ्या नवरत्नामध्ये कोणताही पर्यायी खडा चालत नाही. जर एखादा विक्रेता तुम्हाला हिऱ्याच्या जागी पांढरा जर्कन किंवा नीलमच्या जागी जांभळा अमिथिस्ट देत असेल, तर तो उपरत्न वापरून बनवलेला कमी बजेटचा दागिना आहे; उपरत्न म्हणजे पर्यायी खडे. त्याचे स्वतःचे महत्त्व असते, आणि त्याची किंमत व माहिती तशीच दिली पाहिजे.

बसवण्याचा पारंपरिक क्रम

नवरत्नाची मांडणी परंपरेनुसार निश्चित केलेली असते, आणि नेमकी इथेच बहुतांश विक्रेत्यांची चूक होते.

माणिक मध्यभागी बसवला जातो. सूर्य ग्रहांच्या मांडणीच्या केंद्रस्थानी असल्याने तो दागिन्याच्या बरोबर मधोमध असतो.

उरलेली आठ रत्ने होकायंत्राच्या दिशांनुसार माणिकाभोवती एका विशिष्ट क्रमाने बसवली जातात. भारतातील बहुतांश पद्धतींमध्ये वापरली जाणारी मानक मांडणी पुढीलप्रमाणे आहे:

जेव्हा तुम्ही अंगठी किंवा पेंडंट परिधान करता, तेव्हा दागिन्याचा वरचा भाग तुमच्या शरीरापासून दूर म्हणजेच धार्मिक नियमांनुसार पूर्वेकडे निर्देशित असावा.

प्रत्येक रत्न कोणत्या दिशेला असावे हे सांगू शकणारा सराफ या दागिन्याचे महत्त्व जाणतो. जो केवळ रंग पाहून रत्ने मांडतो, तो फक्त फॅशन डिझाइन करत असतो.

अंगठी की पेंडंट

दोन्ही चालतात. अंगठीमुळे रत्ने हाताच्या त्वचेला लागून राहतात आणि हा पर्याय जास्त लोक निवडतात. पेंडंटमध्ये अधिक वजनाचे खडे सहज सांभाळले जातात, जे महत्त्वाचे आहे, कारण योग्य आकाराच्या नऊ रत्नांचे वजन खूप वाढते.

दोन्हींसाठी एकच नियम लागू होतो: प्रत्येक रत्नाची मागची बाजू उघडी हवी जेणेकरून ते तुमच्या त्वचेला स्पर्श करेल. नऊही रत्ने मागून पूर्ण झाकलेले नवरत्न केवळ शोभेचा दागिना ठरते. खरेदी करण्यापूर्वी दागिन्याची मागची बाजू नक्की तपासा.

काही कारागीर नवरत्न ब्रेसलेट किंवा बाजूबंद तयार करतात. जोपर्यंत रत्ने त्वचेला स्पर्श करत आहेत आणि क्रम योग्य आहे, तोपर्यंत तेही चालू शकतात.

नवरत्न कोणी धारण करावे

जर तुमची पत्रिका संतुलित असेल, म्हणजेच तुमच्या लग्नासाठी (प्रथम स्थानासाठी) कोणताही एक ग्रह खूप शुभ किंवा खूप अशुभ नसेल, तर नवरत्न तुमच्यासाठी योग्य ठरते. जेव्हा दोन्ही बाजूंकडे तीव्र चढ-उतार नसतात, तेव्हा सर्व नऊ ग्रहांचा सामान्य आधार कोणतीही समस्या निर्माण करत नाही.

ज्यांना संरक्षणात्मक दागिना म्हणून ते घालायचे आहे त्यांच्यासाठीही ते योग्य आहे. खरे सांगायचे तर भारतात बहुतांश नवरत्ने याच कारणासाठी घातली जातात. लग्नात ती भेट म्हणून दिली जातात आणि एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे सोपवली जातात. लहान मुलांना संरक्षणासाठी अनेकदा लहान नवरत्न पेंडंट दिले जाते, आणि पारंपरिक नियमांमध्ये याला अनुमती आहे कारण त्यात रत्नांचे वजन कमी असते आणि त्याचा प्रभावही सौम्य राहतो.

तीन प्रसंगी मात्र काळजी घेणे आवश्यक आहे.

जर तुमच्या पत्रिकेत एखादा ग्रह स्पष्टपणे नुकसानकारक असेल, तर नवरत्न बाकीच्यांसोबत त्या ग्रहालाही बळ देते. उदाहरणार्थ तुमच्या लग्नासाठी शनीची स्थिती प्रतिकूल असेल, तर नवरत्नामुळे नीलम कायमस्वरूपी तुमच्या शरीरावर राहील.

एखाद्या विशिष्ट हेतूसाठी तुम्ही आधीच सुचवलेले एखादे रत्न घातले असल्यास, नवरत्न घातल्याने त्याचा प्रभाव कमी होऊ शकतो किंवा परस्परविरोधी ठरू शकतो.

जर तुम्ही कठीण महादशेतून (विंशोत्तरी पद्धतीमधील प्रदीर्घ ग्रह दशा) जात असाल, तर सर्वसमावेशक दागिन्यापेक्षा एका विशिष्ट ग्रहाचा आधार मिळणे अधिक फायदेशीर ठरते.

म्हणूनच बहुतांश कार्यरत ज्योतिषी जो मध्यम मार्ग सुचवतात तो असा आहे: सौम्य संरक्षणात्मक मूल्यासाठी नवरत्न एका दागिन्यासारखे परिधान करा, पण एखाद्या खास सुचवलेल्या रत्नासारखे परिणाम देईल अशी अपेक्षा ठेवू नका. कमी वजनामुळे ते बहुतांश पत्रिकेसाठी सुरक्षित असते आणि त्याचा प्रभावही मर्यादित राहतो. जर तुमची नोकरीतील अडथळा किंवा कठीण दशा अशी एखादी विशिष्ट समस्या असेल, तर तुमच्या पत्रिकेनुसार एकाच रत्नाचा उपाय करून तेच परिधान करा. दोन्ही हवे असल्यास तुम्ही नवरत्न पेंडंट म्हणून आणि सुचवलेले रत्न अंगठी म्हणून घालू शकता, तरीही सावध ज्योतिषी तुम्हाला यापैकी एकच निवडायला सांगेल. आणि तुमच्या पत्रिकेत एखादा ज्ञात समस्याकारक ग्रह असल्यास, नवरत्न टाळा आणि विशिष्ट रत्नाचा पर्याय निवडा.

विसंगततेचा प्रश्न आणि त्याचे प्रामाणिक उत्तर

ज्यासाठी तुम्ही इथे आला आहात, ते उत्तर थेटपणे येथे दिले आहे.

वैदिक रत्न पद्धतीत एकत्र कधीही न घालण्याच्या जोड्यांची यादी दिली आहे. नवरत्नामध्ये प्रामुख्याने या तीन जोड्या एकत्र येतात:

सर्व नऊ रत्नांसाठी कधीही एकत्र न घालण्याच्या जोड्यांचा संपूर्ण तक्ता आमच्या मुख्य रत्न मार्गदर्शिकेमध्ये /gemstones वर उपलब्ध आहे.

नवरत्नाकडे पाहिले तर तुमच्या लक्षात येईल की हे इतर अनेक नियमांसोबतच या तिन्ही नियमांचे एकाच वेळी उल्लंघन करते. माणिक हा नीलमच्या शेजारी असतो. मोती पाचूच्या शेजारी असतो. पुखराज हिऱ्याच्या शेजारी असतो.

मग परंपरा या नियमाला योग्य कसे ठरवते?

सर्व नऊ रत्ने धारण करण्यामागील युक्तिवाद

पारंपरिक मत असे आहे की नवरत्न ही एक परिपूर्ण प्रणाली म्हणून कार्य करते, आणि परिपूर्णतेमुळे नियम बदलतात. विसंगततेची यादी अपूर्ण जोड्यांना लागू होते, जिथे तुम्ही एकमेकांशी वैर असलेल्या दोन ग्रहांना बळ देता आणि उर्वरित ग्रहांना तसेच सोडता. यामुळे असंतुलन निर्माण होते, आणि हे असंतुलनच अडचणी आणते.

जेव्हा नऊही रत्ने एकत्र घातली जातात, तेव्हा कोणताही एक ग्रह दुसऱ्यावर वरचढ ठरत नाही. प्रत्येकाचा प्रभाव इतरांद्वारे संतुलित केला जातो. हा दागिना एकत्रितपणे काम करतो.

समर्थक याच्या रचनेकडेही लक्ष वेधतात. पारंपरिक मांडणीनुसार प्रत्येक ग्रह एका निश्चित दिशेला बसवला जातो, आणि ही भौमितिक रचना परस्परविरोधी ग्रहांमधील ताण नियंत्रणात ठेवते, अनियंत्रित होऊ देत नाही. सूर्य मध्यभागी असतो आणि उर्वरित ग्रह त्याच्याभोवती क्रमाने मांडलेले असतात.

आणि शतकानुशतके चालत आलेल्या परंपरेचे एक साधे महत्त्व आहे. भारतात नवरत्न अनेक शतकांपासून परिधान केले जात आहे आणि त्यामुळे कोणतेही नुकसान झाल्याची परंपरा नाही.

विरोधातील युक्तिवाद

अनेक ज्योतिषी नवरत्न घालण्याचा सल्ला देत नाहीत आणि त्यांचे कारण समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.

वैदिक ज्योतिषामध्ये रत्नांचा उपाय जन्मपत्रिकेनुसार ठरवला जातो. ही संपूर्ण पद्धत तुमचे लग्न पाहणे, कोणते ग्रह तुम्हाला साथ देतात आणि कोणते तुमच्या विरोधात काम करतात हे शोधणे, आणि केवळ अनुकूल ग्रहांना बळ देणे यावर आधारलेली आहे. नवरत्न या नियमाकडे दुर्लक्ष करते. ते सर्व पत्रिकांना एकसारखेच मानून चालते.

मकर किंवा कुंभ लग्न घ्या. या दोन्हीसाठी शुक्र हा योगकारक ग्रह आहे, म्हणजेच या लग्नराशींसाठी तो सर्वात शक्तिशाली शुभ ग्रह आहे. अशा पत्रिकांसाठी शुक्राचा एक दर्जेदार हिरा योग्य ठरतो. साधारणपणे याच पत्रिकेला मंगळाचे बळ नको असते. पण नवरत्न या दोन्ही ग्रहांना एकाच पातळीवर आणते.

किंवा कर्क आणि सिंह लग्न घ्या, जिथे मंगळ योगकारक आहे. या पत्रिकांना पोवळ्याची गरज असते. त्यांना साधारणपणे बुध बलवान करायचा नसतो. पण नवरत्न या दोघांनाही बळ देते.

दुसरा आक्षेप व्यावहारिक आहे. एकाच दागिन्यात नऊ खडे असणे म्हणजे नऊ लहान खडे. प्रत्येकी अर्ध्या रत्तीचे नऊ खडे असलेली अंगठी कोणत्याही एका ग्रहाचा अत्यंत कमी प्रभाव देते. एका ठरावीक रत्नासाठी वैदिक ज्योतिषातील वजन मार्गदर्शक तत्त्वे शरीराच्या वजनाच्या दर 10 किलोमागे साधारणपणे एक रत्ती अशी असतात, त्यानुसार 70 किलो वजनाच्या व्यक्तीला प्रभावी प्रभावासाठी सुमारे 7 रत्तीचे रत्न हवे असते. कोणत्याही नवरत्न अंगठीमध्ये नऊ खड्यांपैकी प्रत्येकी 7 रत्तीचे खडे नसतात. कारण एकूण वजन 63 रत्ती होईल, जी खूप जड ठरेल.

त्यामुळे हा दागिना कमी तीव्रतेचा सामान्य प्रभाव देतो. ही दुधारी तलवार आहे. यामुळे जसे नुकसान मर्यादित राहते, तसेच मिळणारा लाभही मर्यादित होतो.

गुणवत्ता आणि प्रमाणन

नऊ खडे म्हणजे विक्रेत्याला दर्जाबाबत तडजोड करण्याच्या नऊ संधी, आणि नवरत्न बाजारात कमी दर्जाचे खडे मोठ्या प्रमाणात मिळतात. सामान्य समस्या:

काच भरलेले (ग्लास-फिल्ड) माणिक. भेगांमध्ये लेड ग्लास भरून स्वस्त खडा स्वच्छ आणि चमकदार दाखवला जातो. नवरत्नांच्या दागिन्यांमध्ये हे अतिशय सामान्य आहे.

सिंथेटिक नीलम. लॅबमध्ये तयार केलेले निळे नीलम आणि पिवळे पुष्कराज स्वस्त असतात आणि दिसायला अगदी अस्सल वाटतात.

कल्चर्ड किंवा बनावट मोती अस्सल म्हणून विकले जातात. खरा नैसर्गिक मोती महाग आणि दुर्मिळ असतो. नवरत्नातील बहुतेक मोती फार तर कल्चर्ड असतात.

रंगवलेला गोमेद आणि प्रक्रिया केलेले पोवळे. रंगवलेले पोवळे एक-दोन वर्षांत रंग गमावते.

हिऱ्यासारखे दिसणारे बनावट खडे. क्युबिक झिरकोनिया आणि पांढरा सफायर बहुतेक बजेट नवरत्नांमध्ये वापरले जातात.

प्रत्येक खड्याचे प्रमाणपत्र मागा, किंवा कमीत कमी त्या दागिन्याचा लॅब रिपोर्ट मागा ज्यामध्ये प्रत्येक खड्याचा प्रकार नमूद असेल आणि त्यावर झालेल्या प्रक्रियांची नोंद असेल. भारतात IGI आणि GJEPC चे रिपोर्ट सर्वात विश्वासार्ह मानले जातात. वीस हजार रुपयांपेक्षा जास्त किमतीच्या दागिन्यावर प्रमाणपत्र देण्यास नकार देणारा विक्रेता नक्कीच काहीतरी लपवत असतो.

प्रत्येक खडा नैसर्गिक आहे का, त्यावर उघड्या डोळ्यांनी दिसणाऱ्या भेगा किंवा काळे डाग नाहीत ना, आणि त्यात कोणतीही भेग भरलेली नाही किंवा रंगवलेले नाही ना हे तपासा. वैदिक परंपरेनुसार दोशयुक्त खडा परिधान करणाऱ्याला त्रास देऊ शकतो, त्यामुळे हा केवळ किमतीचा प्रश्न नाही.

धातूची निवड, आणि सोन्याचा प्रश्न

नवरत्नासाठी सोने ही पारंपरिक निवड आहे आणि अजूनही सर्वात जास्त वापरली जाते. ते नऊ खड्यांचे वजन चांगल्या प्रकारे पेलू शकते आणि माणिक तसेच पुष्कराज या दोन खड्यांसाठी सोनेच विशेषत्वाने योग्य ठरते.

पण यामुळे एक रास्त प्रश्न निर्माण होतो, कारण एका खड्याच्या नियमांनुसार मोती आणि हिऱ्यासाठी सोन्याचा वापर वर्ज्य आहे. मोती चांदीमध्ये आणि हिरा चांदी किंवा प्लॅटिनममध्ये घालणे योग्य मानले जाते, तर सोने या दोघांचा प्रभाव कमी करते.

परंपरा यावर कसा तोडगा काढते ते येथे सांगितले आहे. नवरत्न हा एक एकत्रित उपाय मानला जातो, त्यामुळे नऊ वेगवेगळ्या अंगठ्यांऐवजी हे नऊ खडे एकाच दागिन्यातून काम करतात. धातू संपूर्ण दागिन्यासाठी उपयुक्त ठरतो आणि पारंपरिक सोन्याची घडणावळ याच आधारावर स्वीकारली जाते. सोने सूर्याचे प्रतिनिधित्व करते, आणि मध्यभागी असलेला माणिक हा या रचनेचा मुख्य नियंत्रक खडा असतो.

हा युक्तिवाद तुम्हाला पटत नसेल, तर पंचधातू हा अधिक सुरक्षित पर्याय आहे. याचा अर्थ पाच धातू, जे सोने, चांदी, तांबे, जस्त आणि लोखंड यांचे पारंपरिक मिश्रण असते. यामध्ये प्रत्येक धातूचे थोडेफार गुणधर्म असतात, जे सर्व ग्रहांचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या दागिन्यासाठी अगदी योग्य ठरतात. याच कारणास्तव अनेक ज्योतिषी नवरत्नासाठी पंचधातूला पसंती देतात, आणि जर तुमची पत्रिका चंद्र किंवा शुक्रावर जास्त अवलंबून असेल, तर हाच पर्याय निवडावा.

ज्या व्यक्तीच्या पत्रिकेत चंद्र, शनी आणि शुक्राचा प्रभाव जास्त असतो, त्यांच्यासाठी नवरत्नात चांदी चालू शकते, जरी हा पर्याय कमी वापरला जात असला तरी.

प्लेटिंग केलेले दागिने टाळा. वरचा मुलामा उडून जातो आणि आतील मूळ धातू बहुधा पितळ असतो.

धारण करण्याचा विधी

नवरत्न हे रविवार किंवा गुरुवारी, शुक्ल पक्षात म्हणजेच चंद्र कलेकलेने वाढत असताना घालावे. सकाळी लवकर, सूर्योदयानंतर दोन तासांच्या आत.

विधीच्या पायऱ्या:

दागिना रात्रभर गायीच्या कच्च्या दुधात ठेवा, किंवा दूध उपलब्ध नसेल तर गंगाजल आणि मधाच्या मिश्रणात ठेवा. हे पारंपरिक शुद्धीकरण आहे.

सकाळी तो स्वच्छ पाण्याने धुवून घ्या.

एका स्वच्छ कापडावर ठेवा, दिवा किंवा अगरबत्ती लावा आणि फुले अर्पण करा.

नवग्रह मंत्राचा जप करा किंवा क्रमाने प्रत्येक ग्रहाच्या बीजमंत्राचा नऊ वेळा जप करा. सूर्यासाठी 'ॐ ह्रां ह्रीं ह्रौं सः सूर्याय नमः', चंद्रासाठी 'ॐ श्रां श्रीं श्रौं सः चंद्राय नमः' असे नऊ ग्रहांचे बीजमंत्र क्रमाने म्हणावेत. तुमचे ज्योतिषी किंवा कोणतेही नवग्रह स्तोत्र संपूर्ण मंत्र उपलब्ध करून देईल, तसेच आमच्या धारण करण्याच्या मार्गदर्शिकेत इंग्रजी आणि देवनागरी लिपीत सर्व नऊ मंत्र दिलेले आहेत.

अंगठी उजव्या हाताच्या तर्जनी किंवा अनामिकेत घाला, किंवा पेंडंट अशा प्रकारे घाला जेणेकरून ते हृदयाजवळ राहील.

नवरत्नाची किंमत किती असते

नऊ खड्यांच्या गुणवत्तेनुसार किमतीत खूप मोठा फरक पडतो, त्यामुळे भारतीय बाजारासाठी हे सर्वसाधारण अंदाज समजावेत.

किंमत ठरवणारे दोन मुख्य खडे म्हणजे माणिक आणि निळा नीलम. या दोन्हीमध्ये नैसर्गिक आणि प्रक्रिया न केलेल्या खड्यांची प्रति कॅरेट किंमत खूप जास्त असते. नैसर्गिक मोत्यामुळेही किंमत बरीच वाढते.

जर एखादा विक्रेता तुम्हाला नऊ नैसर्गिक प्रमाणित खड्यांचे सोन्यातील नवरत्न रु. 30,000 मध्ये देत असेल, तर त्या दाव्यात नक्कीच काहीतरी खोटे आहे.

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)